Glossarium

 

Singuliere kunst

Sinds het ontstaan van de waardering voor de kunst ‘uit de marge’ waar men volgens velen meer oorspronkelijkheid en intensiteit aantreft dan in het centrum van de kunstcreatie, werden talloze benamingen bedacht voor de diverse subcategorieën. Vaak werd hierbij een sociologische benadering gebruikt, en sprak men van de ‘kunst van gekken’ (eind 18.e, begin 19.e eeuw), of van de kunst van leken, of men sprak van amateurs en zondagsschilders. Ook probeerde men termen te lanceren die een esthetische kwaliteit aanduiden: naïeve kunst, vanwege de verwantschap met de kindertekening of art brut vanwege een zekere ruwe, door de heersende cultuur onaangetaste vorm. Hierdoor werd onderscheid gemaakt, wat een heilloze richtingenstrijd zou opleveren. Het wordt tijd een overkoepelende benaming te gebruiken, die recht doet aan de eigenschap die gemeenschappelijk is, namelijk de stilistische afstand tot de bestaande beeldcultuur. Hiervoor lijkt het woord ‘singulier’ bij uitstek geschikt. Dit woord betekent etymologisch ‘op zichzelf staand’ en ‘uniek’. Het gebruik van de benaming singuliere kunst voor het totaal van uitzonderlijke creaties lijkt meer dan gerechtvaardigd.

Art Brut

Benaming gecreëerd door de Franse kunstenaar Jean Dubuffet die uit onvrede met de heersende kunstcultuur vanaf 1945 in psychiatrische klinieken op zoek ging naar kunst die een zuivere uitdrukking is van de persoonlijkheid van de kunstenaar en in tegenstelling tot de actuele professionele beeldende kunst niet gebaseerd op imitatie of navolging (aldus Dubuffet). Hij bracht een collectie bijeen die in hoge mate voldeed aan zijn ideaal van authenticiteit en inventiviteit en die onderdak heeft gevonden in “La Collection de l‘Art Brut” te Lausanne.

Art brut is een vorm van beeldende kunst die geen of nauwelijks verwantschap vertoont met de bestaande kunststijlen, omdat de maker geen weet heeft of wil hebben van de intellectuele kunstproblematiek. Wel bestaat er een relatie met de populaire beeldcultuur en de volkskunst. De maker geeft meestal op zeer obsessieve wijze uitdrukking aan een geheel eigen belevingswereld, die vaak wordt beheerst door stoornissen of traumatische ervaringen. De motieven komen uit de diepere lagen van het bewustzijn of zijn door emotionele belevingen op expressieve wijze gedeformeerd.  Omdat deze kunstenaars geen kunstopleiding hebben gevolgd en vaak zeer spontaan te werk gaan, vertoont veel art brut, net zoals de naïeve kunst, enige verwantschap met de kindertekening.

 

Outsider Art / Outsider Kunst

Benaming waarmee de Engelse kunsthistoricus Roger Cardinal in 1972 het gedachtegoed van Jean Dubuffet in het Anglo-Amerikaanse taalgebied tot grote bekendheid bracht. Aanvankelijk was de term een Engels synoniem voor art brut (zie: ‘art brut’), maar allengs verkreeg de benaming een ruimere inhoud en staat voor alle uitingen van beeldende kunst die gekenmerkt worden door een hoge mate van oorspronkelijkheid en afstand tot de bestaande beeldende kunst. Er valt veel voor te zeggen ook de zgn. naïeve kunst hiertoe te rekenen.

 

Naïeve Kunst

In de naïeve kunst wordt de persoonlijke belevingswereld zonder intellectuele overwegingen op ongekunstelde wijze verbeeld. De onderwerpen zijn in tegenstelling tot de art brut en outsider art veelal ontleend aan de waargenomen werkelijkheid en betreffen vaak jeugdherinneringen. De waarde van naïeve kunst ligt in de poëtisering van alledag en reflecties van droomwerelden die vorm hebben gekregen in een zeer persoonlijke beeldtaal met expressieve vormkracht. Elementen van de kindertekening zijn in de naïeve kunst behouden gebleven.

Net zoals bij de art brut/outsider art is er een zekere mate van afstand tot de bestaande beeldcultuur. Er valt veel voor te zeggen authentieke naïeve kunst onder de vlag van outsider art te brengen. In de V.S. wordt naïeve kunst ‘contemporary folk art’ genoemd, waarmee wordt aangegeven, dat het oorspronkelijke, niet-intellectuele beeldende kunst betreft, gemaakt door mensen uit lagere regionen van de samenleving. Zie ook ‘volkskunst’.

 
Kindertekening

Ook tekeningen van kinderen tussen de 2 en 12 jaar kunnen soms tot de kunst gerekend worden, want het kind kan inventief en fantasierijk vorm geven aan gevoelens en ideeën. De meest interessante periode ligt tussen 4 en 8 jaar, daarna wordt meer en meer geprobeerd de werkelijkheid of bestaande kunst te imiteren. Door de beperkte levenservaring van de maker is kinderkunst over het algemeen minder betekenisvol.  

 

Volkskunst

Volkskunst is in principe “de kunst van het ornament” (Dr. Louis Gans). Met volkskunst wordt in de beeldende kunst bedoeld de decoratieve versiering van gebruiksvoorwerpen (zoals meubelen) met traditionele, onpersoonlijke vormen. Daarnaast en meer recentelijk kan men de populaire schilderkunst van Bali en ten dele ook die uit Haïti, Brazilië en Kroatië (de zgn. School van Hlebine) door de traditionele vormen en voorstellingen of gemeenschappelijke beeldtaal  eveneens tot de volkskunst rekenen. In de V.S. wordt naïeve kunst ‘contemporary folk art’ genoemd, waarmee wordt aangegeven, dat het oorspronkelijke,  niet-intellectuele beeldende kunst betreft, gemaakt door mensen uit lagere regionen van de samenleving.

  

Kunst van verstandelijk gehandicapten

en psychiatrische patiënten

De beeldende uitingen van verstandelijk gehandicapten worden gekenmerkt door een onbekommerde, expressieve directheid. In slechts enkele gevallen kan men spreken van outsider kunst, indien het werk een grote mate van eigenheid en afstand tot de bestaande kunststijlen vertoont. De Amerikaan John MacGregor, auteur van ‘The Discovery of the Art of the Insane’ schreef in dit verband: ‘It seems likely that it is only in retarded individuals whose intellectual impairment is complicated by strange and more extreme forms of internal experience, involving extensive modifications or distortions of everyday reality (clinically interpreted as evidence of psychosis), that we can expect to encounter the strange and more extreme artistic manifestations which we associate with Outsider Art’.

Ook psychiatrische patiënten kunnen kunst voortbrengen, die gerekend kan worden tot de art brut of outsider art, mits de beeldende uiting voldoet aan de voorwaarden van oorspronkelijkheid en (zo groot mogelijke) afstand tot de bestaande kunststijlen. Sinds de opkomst van de farmacologie worden psychosen echter onderdrukt en is het ontstaan van art brut verregaand beperkt. Prototype van een psychiatrische patiënt met groot beeldend talent is de Zwitser Adolf Wölfli (1864-1930). Dichtbij Wenen staat het ‘Haus der Künstler’ op het terrein van een psychiatrische kliniek, waar sinds 1981 patiënten met een belangrijk beeldend talent zich artistiek kunnen ontplooien. Door een zeer op de persoon afgestemde medicatie zou daar het creatieve proces echter niet beïnvloed zijn (voor zover medicatie verstrekt).

Het grootste deel van de art brut en outsiderkunst wordt, anders dan velen denken, geproduceerd door kunstenaars zonder verstandelijke of psychische handicap. Zij komen uit alle geledingen van de maatschappij.

 Primitieve Kunst

Met de benaming primitieve kunst bedoelt men traditioneel niet-westerse kunst van zogenaamd minder ontwikkelde volkeren (kunst uit Afrika, Polynesië, etc.). Het woord primitief  betekent etymologisch ‘eerste in zijn soort’ en hiermee wordt dus aangegeven, dat deze kunstvorm aan het begin van een ontwikkeling zou staan, een achterhaald standpunt. Vaak wordt de naïeve kunst ook primitieve kunst genoemd, om dezelfde reden. Maar ook hier heeft men ingezien, dat het autonome kunst betreft die in zichzelf volmaakt is.

 

 

Tekst: © Nico van der Endt, 2005-2007


 

terug

 

 

 

Glossary

 

 

Singular art

Ever since appreciation arose for art ‘from the margin’, where many people believe more originality and intensity is to be found than at the centre of art creation, countless names have been invented for the various sub-categories. A sociological approach was often used for this, and there was talk of the ‘art of madmen’ (end 18th and beginning of 19th century), or of the art of laymen, amateurs or Sunday painters. People also tried to launch terms that pointed to an aesthetic quality; naïve art, because of the similarity to children’s drawings, or art brut, because of a certain roughness of form unaffected by the dominant culture. This meant that a distinction was made, leading to an ill-founded battle between the various protagonists. It is time to start using an umbrella term that does justice to the quality they all have in common, i.e. their stylistic distance from the existing visual culture. The word ‘singular’ seems to be ideal for this purpose. Etymologically, this word means ‘on its own’ and ‘unique’. The use of the name ‘singular art’ for the total of these exceptional creations would appear more than justified.

 

Art Brut

Name created by the French artist Jean Dubuffet who, dissatisfied with the dominant art culture, visited psychiatric clinics from 1945 in search of art which was a pure expression of the personality of the artist and not based on imitation, like the visual art of contemporary professionals (according to Dubuffet). He assembled a collection which to a large extent fulfilled his ideals of authenticity and inventiveness and was housed in “La Collection de l‘Art Brut” in Lausanne.
 

Art brut is a form of visual art which displays little or no connection with existing art styles, because the maker has no knowledge, or desires no knowledge, of intellectual artistic issues. There is, however, a relationship with popular visual culture and with folk art. The maker expresses a highly personal realm of experience in a very obsessive way, which is often dominated by mental disorders or traumatic experiences. The motifs come from the deeper layers of consciousness or are distorted expressively by emotional experiences. As these artists have not had any formal art education and often begin working very spontaneously, art brut, just like naïve art, displays some relationship to children’s drawings.

 


Outsider Art

Name used by the English art historian Roger Cardinal in 1972, whereby he made the ideas of Jean Dubuffet widely known throughout the Anglo-American-speaking regions. Originally, the term was an English synonym for art brut (see ‘art brut’), but it gradually came to have a broader meaning and tends to stand for all expressions of visual art that are characterised by a great degree of originality and distance from existing visual art. There is much to be said for also including so-called naïve art under this heading.

 

 

Naïve Art

In naïve art, the personal realm of experience is depicted in a direct way, without intellectual considerations. In contrast to art brut and outsider art, the subjects are usually derived from observations of reality and often concern childhood memories. The value of naïve art lies in the poeticising of the everyday world and reflections of dream worlds which are given shape in an extremely personal and formally expressive visual language. Elements of the child’s drawing are retained in naïve art.

As with art brut/outsider art, there is a certain degree of distance from the existing visual culture. There is much to be said for incorporating authentic naïve art under the heading of outsider art. In the U.S.A., naïve art is called contemporary folk art, indicating that it is original, non-intellectual visual art, made by people from the lower regions of society. See also ‘folk art’.

 



Child’s drawing

Sometimes, drawings by children between the ages of 2 and 12 can also be counted as art, because a child can give shape to feelings and ideas in an inventive and imaginative way. The most interesting period lies between the ages of 4 and 8, as later on, the child increasingly tries to imitate reality or existing art. Children’s art does not usually reach high levels of significance, as the maker’s experience of life is still limited.


 

Folk art

Folk art is, in principle, “the art of ornament” (Dr. Louis Gans). In the art world, folk art refers to the ornamental decoration of objects (such as furniture) with traditional, impersonal shapes. Besides that, and more recently, the popular painting of Bali and, to a certain extent, also that of Haiti, Brazil and Croatia (the so-called School van Hlebine) can also be counted as folk art, because of its traditional shapes and scenes, or its common visual language. In the U.S.A., naïve art is called contemporary folk art, indicating that it is original, non-intellectual visual art, made by people from the lower regions of society.

 

 
 

Art by the mentally handicapped

and psychiatric patients

The visual expressions of the mentally handicapped are characterised by an unconcerned, expressive directness. In only a few cases can one speak of outsider art, if the work shows a great degree of originality and distance from existing art styles. The American John MacGregor, author of ‘The Discovery of the Art of the Insane’, wrote in this context: ‘It seems likely that it is only in retarded individuals whose intellectual impairment is complicated by strange and more extreme forms of internal experience, involving extensive modifications or distortions of everyday reality (clinically interpreted as evidence of psychosis), that we can expect to encounter the strange and more extreme artistic manifestations which we associate with Outsider Art’.
 

Psychiatric patients can also produce art which can be counted as art brut or outsider art, as long as the visual expression meets the conditions of originality and distance (as far as possible) from the existing art styles. Since the rise of pharmacology, however, psychoses are being suppressed, largely restricting the creation of art brut. A prototype of a psychiatric patient with great artistic talent is the Swiss artist Adolf Wölfli (1864-1930). Close to Vienna is the ‘Haus der Künstler’ on the site of a psychiatric clinic, where patients with significant artistic talent have been able to develop this gift since 1981. Because medication there is finely tailored to the individual (as far as medication is given), it is supposed to have no effect on the creative process.
 

Contrary to popular opinion, most art brut and outsider art is produced by artists without a mental or psychic handicap. They come from all sections of society.

 
Primitive Art

The name primitive art is given to traditional non-Western art by so-called less-developed peoples (art from Africa, Polynesia, etc.). The etymological meaning of the word primitive is ‘first of its kind’, thus indicating that this art form stands at the beginning of a development, which is an outmoded point of view. Often, naïve art is also called primitive art, for the same reason. But here too, one should recognise that it concerns an autonomous and accomplished form of art.

 

 
 

Text: © Nico van der Endt, 2005-2007


 
back